Materiały i przygotowanie deski
Ikony malowano najczęściej na drewnie, które miało szczególne znaczenie w tradycji chrześcijaństwa wschodniego. Do ich wykonania używano drewna cedrowego, cyprysowego, a w regionie Rusi – drewna sosnowego, jodłowego, modrzewiowego lub lipowego. Zanim deska została użyta do malowania, przechodziła długi i skomplikowany proces przygotowania. Drewno poddawano działaniu pary wodnej, aby usunąć substancje rozpuszczalne w wodzie, następnie suszono je w piecu piekarniczym. Dodatkowo, aby wzmocnić materiał, drewno gotowano w oleju lnianym. Deski zabezpieczano przed paczeniem za pomocą szpongi i drążono w nich wgłębienia zwane kowczegami, które miały na celu podkreślenie przestrzeni, w której znajdowała się właściwa treść ikony.
Techniki malarskie ikon
Początkowo ikony malowano za pomocą techniki enkaustycznej, łącząc wosk pszczeli z pigmentami. Jednak od VI wieku zaczęto stosować temperę – farbę opartą na żółtku jajka kurzego zmieszanym z wodą, winem lub octem. Zmiana techniki wymagała precyzyjnego przygotowania deski, która była gruntowana mieszanką kredy i kleju, a następnie pokrywana warstwami gruntu. Na tych przygotowanych powierzchniach przystępowano do rysowania konturów obrazu, a później nakładano farbę, złocenie, a w razie potrzeby także mikstiony olejne.
Bardzo ważnym etapem w procesie tworzenia ikony była również aplikacja odpowiednich symboli – imion świętych postaci lub objaśnienia scen. Napisy te były wykonywane w języku greckim lub staro-cerkiewno-słowiańskim, a najświętsze imiona, takie jak Jezus i Maria, przedstawiano za pomocą skrótów (abrewiacji). Ostatecznie ikona była werniksowana, co chroniło jej powierzchnię i nadawało jej odpowiedni połysk, choć z biegiem lat werniks ciemniał, a ikony były dodatkowo pokrywane warstwą sadzy ze świec.
Techniki późniejsze i ozdoby
Ikony były także tworzone w innych technikach. W XIX i XX wieku w ikonografii wschodniej zaczęto stosować technikę olejną, co pozwalało na uzyskanie bardziej płynnych przejść między kolorami. Jednak nawet w tych późniejszych ikonach, tradycyjne zasady i techniki były nadal zachowywane.
W wielu przypadkach ikony były zdobione szlachetnymi materiałami – kamieniami, okuciami ze srebrnej lub złotej blachy, a niekiedy także metalowymi sukienkami. Ikony mogły być również wykonane na płótnie lub z metalu, a ich wykończenie i szczegóły były starannie dopracowywane, aby podkreślić ich sakralny charakter.
„Pisanie ikon” – proces twórczy i duchowy
Pomimo że ikony są obrazami, w tradycji wschodniej często używa się terminu „pisanie ikon” (ros. ikona pisana, gr. eikon grafh). Jest to określenie, które ma na celu podkreślenie sakralnego charakteru samego procesu tworzenia, wskazując, że malowanie ikony to nie tylko czynność artystyczna, ale również duchowa. Właśnie dlatego proces tworzenia ikony wiązał się z głębokim przygotowaniem teologicznym malarza i jego duchową praktyką – modlitwą, postem oraz nauką teologii. Prace nad ikoną były nadzorowane przez teologów, aby zapewnić wierne odwzorowanie treści religijnych i zachowanie ich głębokiego sensu.
Ikonografowie, zanim przystąpili do pracy, musieli przejść specjalne szkolenie, aby poznać tradycje i zasady związane z techniką i materiałami. Prace te, ściśle określone w podręcznikach takich jak hermeneia (w Grecji) czy podlinniki (w Rosji), stanowiły zbiór szczegółowych instrukcji dotyczących kolejności kładzenia warstw farb, przygotowania podłoża, wyboru kolorów, a także zastosowania odpowiednich symboli i technik.
Znaczenie ikon w tradycji
Ikona w tradycji wschodniochrześcijańskiej jest czymś więcej niż tylko dziełem sztuki. Dla wiernych stanowi ona tekst liturgiczny, sakrament i obraz „tamtego świata”. Ikona nie tylko przedstawia wydarzenia biblijne czy postacie świętych, ale również ukazuje tajemnicę wiary i łączy ludzi z boską obecnością. Proces jej tworzenia jest więc sakramentalny i ma na celu ukazanie duchowego wymiaru rzeczywistości, do której nie mamy bezpośredniego dostępu.
